نهج البلاغه منظوم فارسی
با سلام به برادران و خواهران متعهد ، فرهنگ پرور و ادب دوست پارسی گوی خراسان زمین ؛ و درود و صلوات به پیامبر اکرم و آل و اصحاب بزرگوارایشان.
اینجانب دکتر سید علی موسوی سنگلاخی از یکسال بدینسو روی به نظم کشیدن نهج البلاغهی امیر مؤمنان امام علی(ع) به زبان فارسی دری کار می کنم ( نهج البلاغهی منظوم فارسی ) که تا کنون نزدیک به 50 درصد این کتاب بزرگ و گرانقدر را به نظم درآورده ام.
درین مدت ازمتن عربی نهج البلاغه ، ترجمهی فارسی آقای محمد دشتی و شرح نهج البلاغه اثر علامه محمد تقی جعفری استفادهی شایانی نموده ام و در ضمن مطلع بودم که بزرگواران دیگری نیز برای به نظم کشیدن این کتاب تلاش ورزیده اند ، اما عشق وعلاقه ی من به نهج البلاغه و تلاش برای سیراب شدن از چشمه ی جوشان و زلال امام علی(ع) مرا به ادامهی این مهم وامی دارد. بگذارنام خود را با نام علی گره بزنم تا در ردیف مریدان و عاشقان او ثبت تاریخ گردد. شایان ذکر است که درین مدت تمام نامه ها ، صد خطبهی نخست و بیش از صد حکمت یا کلمات قصار نهج البلاغه به نظم درآورده شده واگر پیک اجل مهلت دهد و کار به همین سرعت به پیش رود شاید تا یکسال دیگر این مهم به پایان رسد و شاهکاری در ادبیات دینی آفریده شود.
دکتر سید علی موسوی سنگلاخی
کابل 1 / 11 / 1391خورشیدی
نشانی ما : کابل ، افشار سیلو ، کوچه ی پرورشگاه ، خانه ی 29
تلفن همراه : 700281020 ( 93 ) 00 و 77101122 (93 ) 00
Email : mosawisayedali@yahoo.com weblog : Chekawak.blogfa.com
نهج البلاغهی منظوم فارسی
به کوشش : دکترسیدعلی موسوی سنگلاخی
کابل ، 1391 خورشیدی
نمونه های کتاب
مطلع سخن
بنام خداوندگاری رحــــــــــــیم پناهم ز اشَـــــرار دیوی رجیم
نمــــــودم یکی دفتری ترجـــمه بنــــام وی آغـــــــاز بی واهمه
ســرآغاز دیوان چو با نام اوست یقــــینم که پایان کارم نکوست
که او را نه همــــتا بود نی مثال هوالله ، هوالـــرب ، هوالمتعال
شــریکی ندارد به ذات و صفات قدیم است و بیچون وچند وممات
زبانم به وحــــــدانیت معترف زشـرک و زانکار شد منصرف
خدای محــــــمد خدای من است نبی و علی مقتدای من است
کتابی مســمی به نهــــج البلاغ که پیمودگان را بود چون چراغ
به اربع مأة بعد هجرنبی (400) نمودست تدوین شــریف رضی
بود خـطبه هـــــای علی در برش سخن های قصــــار او زیورش
شمـــــــــــار مکاتیب هفتــــاد ونُه بلند است و ســنگین همانند کُه
تمامی اقـــــوال قـــــول علی ست سند ثقه و راویانش جلی ست
بود دون خــــــــــالق کلام علی ولی فوق مخلوق ؛ آری ، بلی
ولی من یکی ترجمــان ضعیف پر از عذر تقصـــیر نزد شریف
به لـــــفظ دری داده ام زیورش به نظم روان بســـته ام پیکرش
خدا شــــاهدم باشـــــــد و ناظرم که در چـــاکری علی حــاضرم
یدالله باشــــــــد مددگــــــــار من زمطلع به مقطع رسد کار من
چــــو نامم علی و لقب موســــوی زنسل پیمــــبر، به حق پیروی
بخـــــوانند ما را خــــراســـــانیان هژبران ســــنگلاخ افغان ستان
مرا ســـی وچار است اکنون سال به کابل نمودم شروع این مقال
زهجرت شده بیست ، هفتاد بار نه سالی کم وچرخ شمسی شمار
تو ای از تبار علی ، فاطـــمه به تقوی بده کار خـــود خاتمه
توحید و خداشناسی
خطبهی (1 )
ســــتایش بود ویژه ی کـــردگار ولِلهِ حمدٌ ، هزاران هـــــــــــزار
دهش های او کی توانی حســـــاب کجا مدح او گنجد اندر کـــــــــتاب
فرومانده از دَین او جاهـــــــــدون ز ژرفای اندیشـــه باشــــــد برون
بود فهم غواصِ دانش قصــــــور که اوخارج از درک وعقل وشعور
ز حـــــــد بگذرد نقش توصیف او کســـــی را نه یارای تعریف او
به او کی توان وقت تعین کرد ســــرآمد ندارد ، یکی حی و فرد
به قدرت خلایق همه آفـــــــرید به رحمت چو بادی به گلشن وزید
زمین را به اوتاد کُه اســــــتوار که از واژگــــــونی بگیرد قرار
نخستین دری دین بود معرفت کمـــالش خــــدا باوری ، مرحمت
کمال خدا باوری وحدت اســـت خدا را نه ترکیب ونی کثرت است
به اخلاص توحید آراســـته ست ز اوصـــافِ مخلوق پیراسته ست
صفت غیر موصـــــوف باشد یقین توموصوفُ را با صفت یک مبین
خدا راچوکس وصف شی می دهد به واجب مگر جسم و پی می دهد
دو گانه پرســــــتی درینجا پدید که قایم به ترکــیب باشـــــد مدید
کسی کو خدا را مرکب شــمرد به جهل مرکب روانش فســــــرد
بســـــــوی خدایش اشــــارت کند خــدایش اســــــــــیرِ عمارت کند
کسی کو بپرسد خدا چون ؟ کجا ؟ مکانی به پنداراو ، بی خــــــــدا
ولیکن خــــدا هرکجا ، در همـــه حدث نَه ، مرکب نَه ، محدود نَه
نه بیگانه ، نی آشنا ، نی شریک خداوندِ ســـــبحانَهُ لا شـریک
خــــدا چونکه آهنگ خلقت نمود نه ترسید و نی اضطرابی نمود
نه او را تجارب نه اندیشه بود نه لرزش در عالم نه دربیشه بود
به هر شــی زمــــانی معین نمود ورا با خـــواصی مزین نمـــود
به هر چیز بودش ســــراسرخبر به آغاز و پیان شان سر به ســــر
سپس سینه ی آسمان را شکافت هوا را به اطراف آن بر بتافت
روان بر زمین موج آبی روان مســــــــلط برآن باد تندی وزان
بر انگیخت طوفان وزیدن گرفت به امواج سر کش دریدن گرفت
کفِ آب شد کـــوهی بالا بلند کزو بر ز لرزش نیابد گــــزند
و سقفی پدیدار شد تا کـــنون بدونِ ستون ، در فضا نیلگون
به گردش درآمد مدارِ سپهر دران اختر و نجم و ناهید و مهر
پس از آن چو افلاک از هم گشود ملایک همه در رکوع و سجود
گروهی به تسبیح و بیتاب نیست به چشمانشان نشه ی خواب نیست
گروهی امینان وحــی و نوای که پیوسته وحی آورند از خدای
ســــــدیگر بود خلق را پاسبان گروهی بود عرش را حاملان
کســــانی به در های جنت مقیم پذیرای نیــکان و خلقی نعیم
به تصـــــویر ایزد نمی آورند به شرک وبه کثرت همی کافرند
خدا چون گرفت اززمین مشتِ خاک بر او آب افزود و شد چسپناک
وزان صـــــورت آدمـی آفرید چه زیبا و موزون و خوب وفرید
وزان پس به او روح خود را دمید به نیروی عقلش نمودی مرید
بدو رنگ و بو داد وتشخیص وعلم غرور و تکبر ، بزرگی و حلم
مزاجی چنان ، عادت گونه گون مسلط نمودش به اســــماءُ چون
سپس اَسجُدوا گفت و کُل سرفرود به جز آنکه ابلیس حاشــــا نمود
که من آتش وآدم از خاک هســت چگونه کنم سجده بر خاکِ پست؟
براندش خداوند و خـــواندش لعین که تا وقتِ مــــعلوم باشـــد چنین
به آدم بهشــــتی مـــهیا نمـــــود ولی دشمن ابلیســش اِغوا نمود
خـــداوند شد قـهر و گفتش فرود زمین باشدت کویِ خسران و سود
پشیمان شد آدم ز عصیان خویش ستم کرده بودی چو با جان خویش
خدا رحمتی کرد و بخشـــــود زود دری توبه بر روی آدم گشـــــود
مهیاســـت جنت به نیکان شــــان به دوزخ شود فوج شـــــیطان شان
از آدم تبــاری پدید آمـــــــدی قرون ِ قدیم و جـــدید آمــــــدی
امــینان وحی آمـــدی هر زمـان که مردم شود عارفِ اصل شان
سـرشتِ بنی آدمی اصل اوست خداجوی و بامنطق و نوع دوست
رسولان به توحید می خـــواندند به دل بذرِ دانش همی کاشـــــتند
به نیکی و پاکی همه رهنمـــــون ولی دشمنِ شرک و خویِ زبون
ترا ایزد آزاد خـــــواهد ، بگوش ! نه در قفل و زنجیر درپای وگوش
بدینگــــونه آمد ، بدینگـــونه رفت کــه تا قرن میلاد مـایل به هفت
خــدا عهدِ خـــــود بر محـــمد تمام بر او صد درود و هزاران سلام
که او آخـــر و ختمِ پیغمــــــبران بهین و گـــــزین و نگینِ جـــــهان
به نورش زمین را مـنور نمــــود مشامی زمان را معطر نمـــــــود
به دنیایِ تفتــیده بادی وزیــد به صحرای خشــکیده باران رسید
درخشید خورشید و شب درگذشت سحر آمد و ســــایه از سر گذشت
زر و زور و تزویر انکار کــــرد به عدل و به آزادی اصرار کرد
به اخـــلاق نیـکـو زمین درنورد شدی اُسوهی صلح و مشقی نبرد
به قلبِ جــــــنودِ شـــیاطین تاخت بنی آدم از شـــــرک آزاد ساخت
یکی نغمهی عشــــــق را سرنمود به قرآن جـــهانی مســــــخر نمود
از آن پس جــــــهانی نو آباد باد! جهانی که شاید پر از عدل و داد
چــو کـــوچید از این ســرای سپنچ بجـــا ماند ثِقلـــینِ بهـــتر ز گنج
یکی عترت و دیگری هم کتـــاب دو مستمسکِ حق به قولِ جناب
که پیوســــته باهم بود تا قــیام دوتا بالِ پرواز ، بی شک تمام
امامانِ معصومِ اثناء عشـــــــــــــر درخشــــــنده مصباح نسلِ بشـــــر
چنان زورقِ نوحِ ناجی صفات هدایت گـــــرانند و بامِ نجـــــات
و قــــرآن مســــمی به متنی مبـین به مـــیثاق برتر به حــبل المتین
کــزو عزت نفس آمـــــوخـــتیم درون از دد و دیو پیراســـــتیم
بود نقش شـــــان تا قیامت چــــــنان
که انسان به خود آید ، اصلش همان
خُطبهی (2)
امیرمؤمنان علی(ع) پس از بازگشت نبرد صفین در سال 38 هجری قمری ایراد فرمودند :
ســـتایش خدا را که نعمت تمــــام حــذر داد ما را ز رجــس و حـــــرام
من از او طلب می کــــــنم یاوری که گـــــمره نگـــردم درین داوری
کســی را که ایزد بود دشـــــمنش نجـــــاتی نباشـــد به هــــر برزنش
کســی را که یزدان کند بی نیـــاز بود بی تعلق ، بود ســــرفــــراز
شـــهادت دهم با خلـوص و وقــار به ایمان راســخ ، دلی اســـــتوار
خــدایی نباشد به غــیر از صــــمد بود بی نیاز و بزرگ و احـــــــد
محـــــــــــــمد بود بندهی پاک او رســـــول و نبی ، تاج افلاک او
فرستاده او را به مشـــــهور دین به قرآنِ مســــــطور و نور مبین
به تابان چراغ و نشــــان پایدار به فرمان بی شـــــبهه و آشــــکار
که تردید ها را کند واژگـــــون ز اندیشـــــــــه و بازتابِ درون
کــند با دلیل و ســــــند احتـجاج به آیات روشن ، فروزان سراج
چو دل ها به هر سو پراکنده شد رســـــول گرامی فرســــتاده شد
ستم بود و عصـــیان و خشم و فتن ســـران بی سر و سرزمین بی سخن
ز انوار دانش جــــهان دور بود زمین تار و تاریک و بی نور بود
سرشک از غم مادران شــــور شد که هر دختری را ســـزا گور شد
عرب جاهل و بت پرست و زبون پر از انتــــقام و لبالب زخــــــــون
به ظاهر شریر وبه باطن اســیر ســـــتم بر ضعیفان ، قوی را نصیر
به پهلوی آن خانهی نیک وپاک چه همســــایه های بد و چشم چاک
چنان دیده را سرمهی اشک بود که رؤیای مردم همه رشک بود
چنین سرزمین را چه گویم به نام که نادان گــــــــرامی ودانا لگام
نبی آمـــد و عالــــمی زنده کـــــرد تبســـــــــم نمود ، آدمی خنده کرد
که او موضع عشق و اســرار بود نگـهبان فرمـــــــــان و اذکـــــار بود
همو مخزن حکمت و علم و دین همــــو مرجع مــــهر و وحیی مبین
میانِ حقیقت چـــنان بســـــته کرد کــه از واژگـــــونیش وارســته کرد
چــــو شــــیطان بکادر نهالِ فــــجور دهد فاســــق آبش به کبر و غــــرور
ولی نیست محصــــول او جــز عذاب که آخـــــر کند صـــاحبانش خــراب
نبی آمــــــد و بذر دین کاشـــــــتی که محصــــول آن راستی ، آشـــتی
بود آلِ احـــــــمد سُــــتونِ های دین مصــــادیق و برهـــــان و عین الیقین
از ایشـــان نمانی عقب هــوشــــــدار وگــــــر پیش رفتی ، قدم پس گذار
که آلِ نبـــی را ولایـت بـــود
وراثت ، امامت ، وصایت بـــود
زمانی به اهلش امانت رســــــــــد
که ایشان به دار الخلافت رســــد
ماجرای خلافت
خطبهی (3)
بدانید و آگاه ، قســــــــــــم بر خدا فلان را چو بر سر رسیدی هوا
لباسِ خـــــلافت نمــــــودی به تن نبودش مگر آگه از حق من ؟
که من محورِ آســـــیاب نظــــام رســــالت شـــدی با غدیرم تمام
روان سیلِ دانش ز افــــکار من کسی پر نســـــاید به کهسار من
در اندیشـــه بودم که بســـــتانمش صبوری کنم یا رها سـازمش؟
چه صبری که فرسوده سازد کبیر شود پخته در آن جوانی صغیر
صبوریِ جانســــــوز برمؤمنین که تا دارِ باقـــیش اندوهـــگین
خرد گفت صبری نمایم چـــنان که دردیده خاروبه حلق استخوان
نگه کردم وگفتمش چون ،چرا ؟ به تن می نمایی ردای مرا ؟
نخستین چو رفتی پی کارِ خویش خلافت سپردی به همکارِ خویش
عجب حق مارا تلف کرد و رفت خلافت به عقد خلف کرد ورفت
عنان حکومت چه محکم کشـــید که مردم به رنج و مشقت رسید
پر از سختگیری ، پر از اشتباه سپس عذر تقصیر و بعد التجاه
مرا چاره ای جز صبوری نبود ز اندرز و ارشاد دوری نبود
خلف نیزچون جان به مردن سپرد خلافت به شورای شش تن سپرد
که من نیز یکتن ز آنان بـــودم توگفتی که همسنگ ایشان بودم؟
ز شــــورا پناه می برم بر خدا نه شورا که میدان مکر و دغا
مرا در صف خار وخس جای داد مضاعف به ناکس حقِ رأی داد
بناچار گشتم همــــاهنگ شــــان نبودم اگر چند همســنگ شان !
ز اعضــای شورا یکی کینه ور زمن روی گردان تمایل به زر
دو دیگر که دامـــاد عثمان بود ورا سیم و زر قدر ایشان بود
به همــراهِ آن و به همــراهِ آن ! که زشت است آوردن نام شــان
سوم چون به تخت خلافت رسید به کاخ و زن ومال و ثروت رسید
میـــان باد کــــرده ز تن پروری به مطبخ ، به بیت الخلاء رهروی
شـــتر چون رسد بر علف در بهار چرید آنچه بود از خـداوندگــــــار
بنی اُمیه خـــــــــــورد و برباد داد به ظــــاهر مســلمان و کافر نهاد
ز اســــــــراف او باز شد ریسمان شکم بارگی عاقبت خصـــم جان
بشــــورید مردم بکشتش به تیغ نه گوشی به اندرز من ای دریغ !
سپس مردمان سوی من تاختند چه انبـــــوه جمعیتی ســــــاختند
ز هر سو مرا کرده بودی حصار چنان چون غنایم هزاران هزار
ردایم زهر دو طرف پاره شــــد همه رأی ها بس که بیچاره شد
اگر حجتِ یار و یاران نبــــــــود حضورِ خلایق فراوان نبــــــود
نبـــــودی اگــر عهد پروردگار که قســـــط و عدالت کنم برقرار
ز ظـــــالم ســــتانم حقوقِ ضعیف حقیران کنم کاردان وشـــریف
به ایزد قسم چون جـــــــهان آفرید دل دانه ســــــوراخ و جان آفرید
رها می نمودم خــــــلافت چنان مهار شـــــتر بسته بر پشت آن
همی ســـیر می کردم اورا درست اخــــیر خلافت به جـامِ نخست
زبون اســت دنیا و دنیاگـــران به نزدِ من از خلمِ بزغاله گان
به اکراه ما را خلافت رســــــید دگــر باره امت مـــــرا برگزید
ســــــه تن را نبودی چنین هیأتی به تزویر و نیرنگِ شان بیعتی
ولیکن مـــرا پیر و برنا گـــزیدِ به آزادیِ محض و میلِ شـــدید
گروهی سپس عهد خود را شکست گروهی زدین خارج وسخت مست
گروهی ســـــر از طاعتِ حق برون
یکی پست وناکس ، یکی خوار و دون
خطبهی (56)
یاد روزگار پیامبر و گلایه از کوفیان
نبی بود و اســـلام وما در کنار کمر بسته شمشیروخوش روزگار
اگر جنگ کردی و جوشن به بر عمـــو با برادر، پدر با پـســـــــر
به ایمـــان مــا می فزودی نبرد شهادت به جان می خریدی و درد
یقین بود و اخلاص وعشقی چنان قدم های ثابت به یکســــــو روان
گلاویز گـــــاهی دوتا پهلـــوان گرفتن ، بریدن ، شکســــتن عیان
به چنگ وبه خنجر،به بازوی دست گهی فتح بودی و گاهی شکسـت
چــــو دیدی خـــداوند اخلاص ما عنایت نمـــودی ظفر خاص ما
الـــهی نظامی شــــدی مســــتقر به اســـلام شد ســـرزمین مفتخر
به جانم !اگرچون شما سست رای مردد به جنگ و بلغزیده پای
نه توحید وایمــــان شــدی پایدار نه اسلام ســـبز و نه دین استوار
به ایزد قســم چون شما ناکسان بدوشـــید خون از دل اشـــــتران
ندامت بود پس ســـــر انجام تان
شـــــود زندگی زهر در کام تان
خطبهی ( 64 )
پرهیزگاری و هشدار از غفلت
بپرهیز و تقوی بکن پیشـــــــه ات زدنیای فـــــانی ببر توشـــــه ات
تو پدرود گویش ، چـــوگوید وداع ترنم کــــند مرگ ، بشــنو سماع
چـو بانگش رســــــد زود بیدار شو تبســـــم نما ســـــوی دلدار شــو
نه بیهوده ات آفـــــریدی خـــــــدا نه از خــــویشتن کرد لختی جدا
قیــامت ترا آنقدر دور نیـســــــت فراروت جز نار یا حـــور نیست
چو بادی به سرعت روان زندگی چنان چرخ گردان ، بکن بندگی
مســافر په بهتر که در پشت زین گزیند گــزین ، اندک و بهترین
به خود گشته بر ، پند گیرد زدهر به اماره نفســـش دهد تلخ زهر
فریبا شــــــیاطین به ره در کمین به شـوخی ترا می زند بر زمین
که ای وای بر غافلان گمرهـــان که دنیا به ذلت کشــــانید شــان
مدد کن خـــــدایا و غره مســـــاز به طاعت بکن جملگی ســرفراز
که غمگین نباشیم هنگام مرگ
پشــــیمان نباشیم از ساز وبرگ
خطبهی (89)
پیمــــــــبر زمانی فرســــــتاده شـــد که دنیا به خــــــوابی فــرورفته بُد
جــــهان تار بودی وهرجــــا فســــاد پر از فتنه و جــهل و جنگ و عـــناد
به زردی گـــراییده بودی حـــــیات نه آبی ، نه باران و نی آفتـــــاب
منار الهــــــدی کهنه و جــــغدســــار قصــــــور الرَّدی هر طرف آشـــکار
عرب همچـــــنان در فتن ســـــوخته به مردار چشــــمان شـــــان دوخـــته
شعارش فقط شور و شعر و شراب شتر بود و شمشیر و وحشت ، شـتاب
ســــــپردند دنیا کنــــون بر شـــــــما بدانـیــــــد ای بندگــــــــان خــــــدا !
بمــــــردند و جــــا مــانده اموال شان بگیرید عبرت ز احــــوال شـــــــــان
شــــما نیز دنبال شـــــان می روید چه خــــوبست فریاد شان بشـــنوید :
خـــرابات دنیا چـــــه کــــــوتاه بود مــــبادا شــــما را فـریبد ، درود !
کنون روح پیغامــــبر با شـــماست همـــانش کلام و همانش نداســــت
حـــــوادث شـــما را کند جســـــتجو چـــنان گرگِ درندهی تند خــــــــــو
به دنبال گمـــراه و جــــا ماندگـــــان
که در کـــوی غفلت کند صید شـــــــان
خطبهی (239)
در مورد اهلُ بیت پیامبر
یکی خـــــاندانی ســـــراســـــر نجات به جهل است مرگ و به حکمت حیات
خـــــبر می دهد بردباری شـــــــان ز دانش ، هم از خویشــــداری شــان
به ظاهر ســــــروشانِ در خــــاک بر به باطن ز افرشـــــــــتگان پاک تر
زبان چون گشــــــایند ، آتش شـــان ســــــکوت ار کنندی ز عزت نشــان
به دین پایه هایی چــــنان اســـــتوار که امـت بگیرد بدیشـــــان قــــرار
حـــقیقت به آغـــوش شان ایمن است فقـــط دشـــمن دیو و اهریمن اســــت
به گفتار صادق به کردار راســـت عمل می کــنندی و یک مدعاســـت
بشـــر رهنمـــــون تا بســـوی حیات
بســـــوی خــدا تا بیابد نجـــــــات
منشور ماندگار
نامهی (53 )
ازطولانی ترین وزیباترین نامه های نهج البلاغه که به مالک اشترنخعی فرماندارمصرفرستاده شده است.
به نام خــــداوندِ بس مهــــــــربان زعبدش علی ســـــرورِ مـــــــؤمنان
به فرزند حارث ، به نخعی نسب به والی مصری ، به اشــــتر لقب
به مالک بآن قله ی کوه عشــــــق به بازوی حق مرد ، نســـتوه عشق
ورا عهد با ما که فرمــــان دهد به مصر و به افریقه ســـــــامان دهد
بگیرد خراج و بســـــــــازد بلاد به فــــــرمان ایزد نماید جــــــهاد
به تقوی بخوانم ورا بیشـــــــتر اطاعت ز فرمــــان حق پیشـــــــتر
کتاب خــــــدا را کند پیــــروی به فرض و به سنت بود رهروی
تمسک بدان رســـــــتگاری بود بریدن از آن جمله خـــــواری بود
به اندیشه و دل ، به گفتار و ید خـــــــداوند و آیین او را مـــــدد
که او یاورش را کند یاوری شکوهنده اش با شـــــــــکوه داوری
نَفَس را منزه کن از نفس پسـت هوس را بمیران ، روان ســاز مست
که امّاره ســــوی بدی می کشـــد ز یزدان مگـــر آنکه رحــمی رســـد
ایا مالک آویزهی گــــوش دار ترا بر بلادی رســـیدســـت کــــــار
که پیش از تو هم بوده اش دولتی ســـــتمکار و عادل ســــــــرو هیأتی
چـو بگذشتگان دیده گاهت کنند به کار تو حــــکم و قضـــاوت کنند
بگویند احــــــوالت آیندگـــــــان چنان چون تو گویی ز پیشـــــــینیان
که نیکو ز کارش توانی شـناخت خــدا بر زبانهاش جاری بســــاخت
بیــــاندوز اینک که اعمال نیک پســـــــندیده کردار باشـــــد ، ولیک
بکَش ســخت چونان لگام هـــــــوا که دل باز مـــاند زکـــفر و دغـــا
مزین بکن دل به مــــــهر و وفا به لطف وبه رحمت،به عشق وصفا
رعــیت بود مــردم و تو شــــــــــبان نه چون گرگ وحشی پیِ صید شان
به ملکت رعایا به دو دســـــــــته اند مســــــلمان تباران وارســـــــته اند
دگر دســــــته در آفرینش شـــــــریک مســـــلمان اگر نیست انسان ولیک
چـــو هــــر دو بود در علل ها اســــیر ببخشــــای و بر هر دو آســان بگیر
چــــنان چـــون بخواهی که پروردگار ببخشــــــــد ترا اشـــــتباه بی شمار
تو والا تر از خـــلق و من از شــــــــما خـــــــداوند والای مجمـــــوع ما
مبادا کنی با خـــــــــدایت ســــــــــتیز که از حکم ایشــــــان نباشـد گریز
مشـــــــو شـــــــاد از کیفر دیگـــــران نه بشــتاب ، خشمت فرو می توان
اگر عــــفو کردی پشـــــیمان مــــباش ترا هم نیازست و ســـهوست و کاش
مـــــــپندار مأمــــــور معـــــذور است که از عقل و انصاف این دور است
به مردم مگو پس اطــــــاعت کنیـــد ! چـــــــو فرمان برم نیز فرمان برید
ترا چـــــــون بزرگی همی کرد شـــاد بزرگی خــــــــــالق بیاور به یاد
تکبر کـــــند دین و نعمــــت تبـــــــــاه دل آدمی را نمـــــــاید ســــــــیاه
بپرهیز و خـــــــــود را منه نا بجــــای به عزّ و بزرگی به جــــــای خدای
که او خــــودپسندان را خــــــــوار کرد همی ســــــــرکشان را گرفتــار کرد
تو با خــــالق و خـــلق انصـــــــاف کن بدین شـــــیوه هم خرمنت صاف کن
وگر نی به مردم ســــــتم کـــــــرده ای خـــدا خــــوار سـازد چنین بنده ای
بجــــنگــــد خـــــــداوند با دشــــــــمنان زبون اســــــت وبیچاره گردنکشان
مگر آنکه برگشـــــــــته جـــــــبران کند خــــــدایش پذیرفته ، احســـــان کند
ســـــــتم اژدهاییســـت زشت و زمــخت ســـــتمکار را می خورد در نخست
چــــــو گــــژدم کمین کــرده زیر ردای زند نیـش اول به صــــاحب قبـــــای
اگر خشــــــــــم ملت بیاید به جـــــوش پراکـــــنده دربار و خاصان خمـوش
خــــواص است همـــواره ناراضـــیان به دوش حکــــومت چـــــو بار گران
به هنگام بخشش گشـــــاده دهان به هنگــــام ســـــختی گریزندگان
به روز محک جمــــله عذرآورند به پیروزی هریک کســی دیگرند
ولی عامـــــه باشد دژ اســـــــتوار به دین پایگاه و به حــــــاکم دوام
ترا گر گرایش بود ســـــــوی عام مــــوفق بدر آیی در انتظــــــام
بران عیب جـــویان فرصت طلب عیوب کســــان را میاور به لب
هــــویدا مکن راز پنهــــان شــان چـــو شد آشــکارا مپوشــان شان
چو بر عیب پنهان خدا داور است ترا نیز شـــــاید بسی عیب هست
گشــــــایندهی کینــه ها باش بیش گسســــتندهی دشــمنی های پیش
میانه روی رکنِ حق باوریســـت چه خیرالامورت میانه رویست
فراگــیر کن دادِ خــــود بر عوام که پشـــت و پناه تو باشـــــد مدام
به اخــــبار گـــــــوینده تحقیق کن مســـــلّم اگـر بود تصــدیق کن
سخن چینِ بدبخت اندرز گوست چنان خائنی خفته درکـوی دوست
بپرهــیز از مشـــــورت با بخـیل که از نیکویی باز دارد خــــلیل
بترســــــاند از تنگدســـتی عمیق حســـــودیش آید ز کـــار رفیــق
نه شورا کنی با حـریص و جبون نخستش دگرگون کند امر چون
اخـیرش کـــــــند سســـت رأی ترا کشـــــاند به ناکامی ســــعی ترا
همـــانا بخــیلی و حرص و جــبن به پروردگارِ بری ســــــوء ظن
وزیران بدکـــــــــار پیشـــــین را مبـــــادا کنی محـــــــرم راز ها
کــه بودند ایشــــــــــان معــــین ستم شـــــریکان ظـــالم دبیران غــــم
گـزین جـانشـــــینان نیکو سِــــــیَر به فرزانگی هم پســـــــــــندیده تر
کســــــانی که بگذشته شان پاک است نه همکار ظالم نه یاران پســــت
سبکبار و کم خرچ و والاتر است به بیگانه هم الفتش کمتر اســـــت
کســـانی چنین ، راز دارت گزین وزیر و دبیر و مـــــدارت گـــــزین
پس آنانکه مردان صدق وصفاست و رفتار شان با همه رُک و راسـت
بپرور چــنان زیر دســتان خویش که نستایدت چــون ســـــلاطین پیش
ســـتایش کند بنده را خــــود پسند به دام تکـــبر کـــــند پای بــــند
بد ونیک را یک شمردن خطاست چو یک شد نه رغبت بیاید به راست
نکــــوکار میلش نیــــاید به نیک فزون می شـود حرصِ اشرار لیک
تو هر یک به کردار شان مزد نِه مجازات شــــــان کن ، مکــافات دِه
به احسان توان عالمی را خــــرید چه خـــــــوبست با خلق احسان کنید
مبادا که ســـنگین نمایی خــــراج مـبادات اجـــــــبار کاری و بــاج
رعیت چو شــیدای ســـلطان شود غمــش را به جان و به دل می خرد
چـــــو با دست دادی به دامن بگیر به یک خـــوشهی مهر ، خرمن بگیر
عمل کن به آداب نیــکان پیش به اسلام پیوند زن جـــان خـــویش
نظام اســـت باقی به دانشـــوران حکیمان بود خـــلق را پاســـــبان
به همکاری شــــان ملک آباد کن ز اندرز شان جان و دل شـــاد کن
بدان شـــهروندان خود گونه گون برابر ، نه کــم ، نی زیادی فزون
یکی قاضی و دیگری پیشــــه ور ســــــپاهی یک و دیگری برزگر
دبیران و بازارگان ، پاســـــــبان گدایان ، فقیران ، و ســـرکردگان
یکی مــالیاتی ، یکی کــــارمـــند یکی اهل ذمـــه ، یکی مســـــتمند
که از یکدگـــر نیســـــــتند بی نیاز به اصلاح همدیگری کـارســـــاز(الخ)
حکمت ها ( کلمات قصار )
(1)
دوساله شـــــتر باید اندر فِتَن نه بارش کنندی ، نه دوشد لَبن
(2)
حقارت چو ســختی بیارد همی طمع ورزی پستی بیارد همی
زبان را مکن حاکم عقل خویش که خــواری و بدبختی آرد همی
(3)
زننگ است بخل و زنقصان جبن فقیر است در شهر خود بی وطن
(4)
بدان ناتوانی چـــو آفــت بود شـــکیبایی اما شــجاعت بود
ورع جوشن و یار نیکو رضا یقین دولت و زهد ثروت بود
(5)
چــه میراثِ نیکــو ست علم وادب که والا تر از مال و اصل و نسب
چــه آیینه ی پاک ، اندیشـــه ات پـژوهنده را زیوری پر طـــرب
(6)
خردمند را سینه صندوق راز فزونیت یاران به رخسار باز
(7)
زکات است داروی فقر و فنا تجســــم بیابد به روزِ جــزا
(8
شـــگفتا زانســـان که بیند به شحم تنفــس به نای و تکــلم به لــحم
شنودش به غضروف و با استخوان زعقلش بود حــــاکم اندر جـــــهان
(9)
چــــو اقبال آید ســــراغ کســــی خـــوشی ها نماید به او رخ بســـی
وگــــر از کســــی روی برتافتی گرفتار کـــمزاد و خـــار و خســـی
(10)
چه خوش گر ترا خُلق چونان بود که از مردنت خَلق گریان شـــــــود
به ســــویت بیاینــــد با اشــــــتیاق اگــــر زنده مـــاندی و انـدر بلــــــد
(11)
چو بر دشمن خود ظفر یافتید به شکرانهی فتح بخشش کنید
(12)
به حکمت سخن گفت مولای مان که بی دوســـتان مردمان ناتوان
وزان ناتوان تر کسی را شــــمار که از دست او می رود دوســتان
در مجموع آثار توشتاری دکتر سید علی موسوی را در بر دارد.